در سطح اجتماع، سه حوزه را می توان برای روابط و مناسباتِ اجتماعی بازشناخت. یکی حوزۀ خصوصی، که شاملِ روابط و مناسباتِ شخصیِ افراد است؛ دوم، حوزۀ رسمی، که شاملِ مناسبات و روابطِ رسمیِ دولتی می باشد؛ سوم، حوزۀ عمومی، که خارج از سلطۀ مستقیمِ دولت بوده و شاملِ روابطِ عمومیِ شهروندان پیرامونِ مسایلِ عمومی می گردد.

حوزۀ عمومی، محیطی است، که در آن شهروندان، آزادانه گردِهم جمع شده و به گفتگو مي پردازند. به معنایِ ديگر، حوزۀ عمومی، فضايي است، که در آن شهروندان، با برقراریِ رابطه با همدیگر به تبادلِ نظر و بحث پیرامونِ مسایلِ عمومی (مسایلی که به حیاتِ جمعیِ شهروندان بستگی دارد.) می پردازند. در حوزۀ عمومی، معمولاً، استدلالِ عقلانی، ملاکِ صدق و كذبِ سخنان است، نه هویتها، سن، پایگاههای اجتماعی وغیره. در حوزۀ عمومی، شهروندان، به صورت مؤقتی و کاذب، موقف اجتماعیِ خویش را فراموش می کنند و بر مبنایِ عقل و استدلالِ عقلانی، با همدیگر به گفتگو می پردازند. از این رو، حوزۀ عمومی، یگانه فضای مناسب برای شکلگیری گفتگوهای دموکراتیک در جامعه است. با گفتگو در فضای آزادِ حوزۀ عمومی، شهروندان، نه تنها به حلِ دموکراتیکِ مسایل و مشکلاتِ جامعۀ خویش دست می یابند، بل امکانِ رشد و ساخته شدنِ متواتر و دوامدارِ خویشتن را نیز مساعد می سازند. انسانها، با تماسِ دوامدار با همدیگر، ساخته می شوند و رشد می کنند. شهروندانِ جامعۀ دموکراتیک، با تبادلِ نظر و گفتگوی دوامدار در فضای حوزۀ عمومی به بازتولیدِ شهروندیِ دموکراتیک می پردازند.

دموکراسی، نه در حوزۀ خصوصی و نه در حوزۀ رسمیِ دولتی، بل در حوزۀ عمومی، نطفه گذاری می کند. حوزۀ عمومی در انگلستان، در قهوه خانه ها، در آلمان، در دانشگاهها و در فرانسه، در خانواده ها شکل گرفت و در نهايت، زمينه را براي نطفه گذاري دموكراسي مساعد ساخت.* با توجه به تجربۀ کشورهای غربی، می توان گفت، حوزۀ عمومی در افغانستان، مطابق به واقعیتها و ظرفیتهای فرهنگیِ موجود در جامعه، شکل خواهد گرفت. در حالِ حاضر، در افغانستان، رسانه های همگانی (رادیو، تلویزیون و نشریات چاپی)، نهادهای جامعۀ مدنی و دانشگاهها، برای ساختنِ حوزۀ عمومی پیشگام شده اند.

رسانه های همگانی افغانستان، با پشتوانه قرار دادنِ بازارِ آزاد، در چند سالِ اخیر توانسته اند بخشی از حوزۀ عمومی را در خود ایجاد کنند. امروز افغانستان، شاهدِ فعالیتِ حدوداً ده دستگاه تلویزیونی و صدها دستگاه رادیویی است، که تقریباً همه، از آزادیِ مناسب برای پخشِ برنامه ها برخوردار اند. در افغانستان، نشریات چاپی نیز به پیمانۀ زیاد، فعالیت دارند. تمامی رسانه های موجود در افغانستان، متکی به بازارِ اقتصادیِ کشور و یا کمکهای خارجی بوده و با استقلالِ کامل از ارگانهای دولتی، به پخش و نشرِ برنامه های خبری، تحلیلی، انتقادی و تفریحی می پردازند. رسانه ها در افغانستان، نه تنها زمینه را برای نقدِ برنامه ها و سیاستهای دولت، به خوبی مساعد ساخته اند، بلکه زمینه را برای گفتگو و تبادلِ نظرِ آزاد، میانِ شهروندان افغانستان نیز به ميان آورده اند. امروز مردمِ افغانستان، راجع به تمامیِ مسایلِ عمومی، می توانند در سطحِ رسانه های همگانی، به بحث و گفتگو بپردازند. رسانه های همگانیِ افغانستان، تربیونی برای بلند شدنِ صدای مردم اند. به مشکل می توان مسایل و مشكلاتي را در سطحِ جامعۀ افغاني، از دیدِ رسانه های همگانی پنهان کرد. هر برنامه و سياستِ درست و نادرست، به تحليل و ارزيابي كشانيده مي شود و مردم، به تمام جوانبِ آن آگاهی مي یابند.

با هجومِ سيل آساي علاقمندانِ تحصيلاتِ عالي به دانشگاههاي افغانستان، اينك دانشگاههاي افغانستان، به كانونهاي گرمِ گفتگو دربارۀ مسايلِ عمومي، تبديل شده اند.

همچنين، نهادهاي جامعۀ مدنيِ افغانستان، اگر چه وابسته به كمكهاي خارجي اند، تا حد زيادي توانسته اند به شكلگيري حوزۀ عمومي در جامعۀ افغاني، كمك كنند. در حالِ حاضر، تعدادِ زيادِ نهادهاي جامعۀ مدني در افغانستان فعال اند؛ اين نهادها، معمولاً، با راه اندازي همایشها، كارگاههاي آموزشي و ساير برنامه ها، زمينه هاي عملي را براي گفتگو و تبادلِ نظر ميانِ روشنفكران و سايرِ شهروندانِ افغانستان، مساعد مي سازند.

رژيمهاي قبلیِ افغانستان، حتا حوزۀ خصوصي را نابود ساخته بودند، چه رسد به اجازه دادن به شكلگيري حوزۀ عمومي؛ به همين دليل، اكثريتِ تصاميم در موردِ موضوعاتِ عمومي، غيرِعقلاني و اشتباه، از آب در مي آمد. بناءً حالا، براي تسريعِ روندِ دموكراتيزاسيون در افغانستان، براي اين كه دموكراسي در افغانستان، از بنيادِ مستحكم برخوردار باشد، براي اين كه هيچ امري در جامعه، با پوششِ تقدس، كوركورانه به خوردِ مردم داده نشود و بالاخره برای اين كه برنامه ها و تصاميمِ مربوط به حياتِ جمعي، متكي بر عقلِ جمعي باشند، بايد زمينه هاي شكلگيري گستردۀ حوزۀ عمومي در افغانستان، مساعد گردد.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

* دموكراسيِ گفتگويي / نويسنده: دكتر منصور انصاري.